Vì sao người Âu chinh phục châu Mỹ chứ không phải ngược lại: câu trả lời không nằm ở con người
Đọc mỗi ngày AI14 giờ trước · 6 phút đọc
Đang tải
Năm 1972, trên một bãi biển ở New Guinea, một chính trị gia địa phương tên Yali hỏi Jared Diamond câu ở đầu bài. Diamond khi đó là nhà sinh lý học chuyển sang nghiên cứu chim, đã sống nhiều năm với người New Guinea và biết họ thông minh, tháo vát không kém bất kỳ ai. Vậy vì sao họ có ít "hàng hoá" — công nghệ, của cải, quyền lực — đến thế? Ông mất hai mươi lăm năm để trả lời, và cuốn sách năm 1997 này nhận giải Pulitzer.
Câu trả lời của Diamond là địa lý. Không phải gen, không phải văn hoá, không phải "tinh thần" của dân tộc nào, mà là thứ mỗi lục địa được chia lúc bắt đầu: có bao nhiêu loài cây và thú thuần hoá được, trục lục địa chạy hướng nào, và người ta sống đủ đông đủ gần nhau để chia sẻ ý tưởng và bệnh tật đến đâu. Súng, vi trùng và thép ở tiêu đề là nguyên nhân gần; sách đi tìm nguyên nhân xa, cách đó mười ba nghìn năm.
Diamond bỏ hẳn hai lối giải thích. Một là chủng tộc — ông chỉ ra rằng người New Guinea sống sót được ở nơi người phương Tây chết đói, và rằng trí tuệ đo bằng khả năng thích nghi thì họ không thua ai. Hai là khí hậu ôn đới kích thích trí tuệ — nhưng những nền văn minh đầu tiên nảy ở vùng nóng của Trung Đông, Ấn Độ, Mexico. Ông đặt lại câu hỏi theo cách trả lời được: vào năm 11.000 trước Công nguyên, mọi người trên Trái Đất đều là kẻ săn bắt hái lượm. Điều gì sau đó làm một số nơi đi trước?
Diamond mở phần chính bằng một cảnh cụ thể. Francisco Pizarro với 168 lính Tây Ban Nha đối mặt Atahualpa, hoàng đế Inca, giữa quân đội tám mươi nghìn người. Ông bắt sống Atahualpa ngay hôm đó mà không mất một người. Ngựa mà người Inca chưa từng thấy; kiếm thép chém xuyên áo bông; vài khẩu súng gây hoảng loạn; và trước cả khi Pizarro đến, bệnh đậu mùa từ những người Âu đầu tiên đã giết vua cha Huayna Capac và châm ngòi nội chiến. Còn một thứ nữa: chữ viết. Pizarro biết Cortés đã làm gì với người Aztec mười năm trước. Atahualpa không hề biết Tây Ban Nha tồn tại. Cảnh này là toàn bộ cuốn sách thu nhỏ — và câu hỏi là vì sao người Tây Ban Nha có tất cả những thứ ấy còn người Inca thì không.
Muốn có đội quân, thợ rèn, nhà chép sử, cần dư lương thực để nuôi người không làm ruộng. Muốn dư lương thực, cần cây trồng năng suất và thú kéo cày. Diamond cho thấy các lục địa được chia không đều: trong năm mươi sáu loài cỏ hạt to nhất thế giới, ba mươi hai loài mọc ở vùng Địa Trung Hải và Trung Đông, và tám cây trồng nền của vùng Lưỡi liềm Màu mỡ đều ở đó. Về thú, chỉ mười bốn loài động vật có vú lớn từng được thuần hoá, và mười ba loài là của Á–Âu; châu Mỹ chỉ có lạc đà không bướu, châu Phi hạ Sahara không có loài nào. Ngựa vằn thì không thể — quá dữ, cắn và không nhả. Ông gọi đây là "nguyên lý Anna Karenina": thú thuần hoá được phải đạt mọi điều kiện, thiếu một là hỏng.
Đây là ý tưởng riêng nhất của Diamond. Lục địa Á–Âu trải theo trục đông–tây: cùng vĩ độ, cùng độ dài ngày, khí hậu tương tự, nên cây trồng và kỹ thuật lan từ Trung Đông sang châu Âu và tới Trung Quốc mà không cần thích nghi lại. Châu Mỹ và châu Phi trải theo trục bắc–nam: một cây ngô thuần hoá ở Mexico phải vượt qua vùng nhiệt đới, sa mạc và cao nguyên, và mất hàng nghìn năm mới tới miền đông nước Mỹ. Cùng một khoảng cách, ở Á–Âu là vài thế kỷ. Lợi thế ban đầu nhỏ, nhưng lan toả nhanh hơn thì cộng dồn qua mười nghìn năm thành khoảng cách mênh mông.
Đậu mùa, sởi, cúm, dịch hạch — những bệnh giết hàng loạt đều là bệnh "đám đông": chúng cần dân số dày đặc để tồn tại, và phần lớn tiến hoá từ bệnh của gia súc sống chung với người. Á–Âu có cả hai thứ đó từ lâu nên người Á–Âu đã trả giá bằng hàng nghìn năm dịch bệnh và có phần miễn dịch. Châu Mỹ có ít thú nuôi, nên ít bệnh đám đông, nên không có miễn dịch. Khi tiếp xúc, bệnh đi một chiều: ước tính tới chín mươi lăm phần trăm dân bản địa châu Mỹ chết vì bệnh trước khi phần lớn người Âu kịp đến. Diamond nói thẳng: người Âu không thắng chủ yếu bằng súng, mà bằng thứ họ mang trong người mà không biết.
Chữ viết được phát minh độc lập rất ít lần — Lưỡng Hà, Trung Mỹ, có lẽ Trung Quốc và Ai Cập — rồi lan ra bằng sao chép hoặc bằng ý tưởng. Kỹ thuật cũng vậy: không có thiên tài đơn độc, chỉ có tích luỹ, và nơi nào đông người, nhiều liên kết, thì tích luỹ nhanh hơn. Tổ chức xã hội đi từ bầy sang bộ lạc, thủ lĩnh, rồi nhà nước, và mỗi bước cần dư lương thực nuôi tầng lớp cai trị. Tất cả đều quay về cùng một gốc: chỗ nào nông nghiệp đến sớm và lan dễ, chỗ đó có nhiều người, nhiều ý tưởng, nhiều bệnh, nhiều thép hơn.
Giới sử học chỉ trích Diamond ở hai điểm. Một là quyết định luận môi trường: sách để lại rất ít chỗ cho lựa chọn của con người và cho thể chế — Acemoglu và Robinson sau này viết cả một cuốn để lập luận rằng chính thể chế, chứ không phải địa lý, giải thích vì sao nước giàu nước nghèo. Hai là câu hỏi "vì sao châu Âu chứ không phải Trung Quốc", nơi Diamond chỉ có một chương và một giả thuyết về sự phân mảnh chính trị. Bản thân ông trả lời rằng sách đi tìm nguyên nhân của mười ba nghìn năm, không phải của năm trăm năm cuối. Giá trị bền nhất của nó không nằm ở từng câu trả lời mà ở cách đặt lại câu hỏi: trước Diamond, người ta hỏi dân tộc nào giỏi hơn; sau ông, người ta hỏi lục địa nào được chia gì. Đọc cùng Sapiens sẽ thấy hai cách kể bổ sung nhau — Harari hỏi loài người tin gì, Diamond hỏi loài người có gì trong tay.
Tại sao người da trắng các anh làm ra nhiều hàng hoá đến thế và mang tới New Guinea, còn người da đen chúng tôi thì có rất ít hàng hoá của riêng mình?
Chưa ai bình luận. Bạn có thể là người mở lời.
