Nhà giả kim không dạy đi tìm kho báu; nó dạy vì sao hầu hết người ta không đi
Đọc mỗi ngày AI14 giờ trước · 6 phút đọc
Đang tải
Năm 1986, Paulo Coelho, ba mươi chín tuổi, đi bộ hơn bảy trăm cây số trên con đường hành hương Santiago de Compostela ở Tây Ban Nha. Trước đó đời ông là một chuỗi ngoặt: bị cha mẹ đưa vào viện tâm thần ba lần thời niên thiếu vì cứ đòi làm nhà văn, viết lời cho ca sĩ rock Raul Seixas, bị chính quyền quân sự Brazil bắt và tra tấn năm 1974, rồi hai mươi năm làm đủ nghề mà không viết được cuốn sách nào ra hồn. Chuyến đi bộ cho ông cuốn đầu tiên, kể lại chính chuyến đi ấy (1987). Cuốn thứ hai ông viết trong hai tuần, theo lời ông, vì nó đã có sẵn trong hồn. Nhà xuất bản nhỏ in vài trăm bản rồi trả lại bản quyền vì không bán được. Đó là Nhà giả kim.
Từ đó tới nay nó bán hơn sáu mươi lăm triệu bản, dịch ra hơn tám mươi thứ tiếng, giữ kỷ lục Guinness về sách được dịch nhiều nhất của một tác giả còn sống, và là cuốn người ta tặng nhau ở mọi ngã rẽ: tốt nghiệp, bỏ việc, chia tay. Giới phê bình phần lớn coi thường nó. Cả hai điều đó đều đúng, và bài này muốn giải thích tại sao.
Santiago là cậu chăn cừu ở Andalusia, hai lần mơ thấy một kho báu chôn dưới chân kim tự tháp Ai Cập. Cậu bán đàn cừu đi tìm. Cái xương sống ấy Coelho không tự nghĩ ra: nó là một truyện trong Nghìn lẻ một đêm mà Jorge Luis Borges đã kể lại năm 1935 trong "Chuyện hai kẻ mộng mơ", và Coelho nhiều lần nhắc Borges là người ông chịu ơn. Điều ông thêm vào là hình thức: sách viết như ngụ ngôn, câu ngắn, nhân vật không có đời sống nội tâm phức tạp, mỗi người gặp trên đường là một bài học — ông vua già, người bán pha lê, người Anh, nhà giả kim. Đọc nó như tiểu thuyết tâm lý thì thấy nghèo; đọc như một câu chuyện kể bên lửa thì thấy đúng thể loại. Coelho nói ông viết nó để kể lại chính đời mình bằng một dạng người khác có thể mang theo.
Melchizedek, ông vua xứ Salem hiện ra ở quảng trường Tarifa, dạy Santiago khái niệm trung tâm của sách: mỗi người có một Huyền thoại cá nhân, thứ mình luôn muốn làm từ khi còn nhỏ, và khi còn nhỏ ai cũng biết nó là gì. Lớn lên, một sức mạnh bí ẩn thuyết phục người ta rằng điều đó bất khả. Ông vua cũng dạy về may mắn của người mới bắt đầu — cuộc đời cho bạn nếm thành công trước để bạn khỏi quay đầu — và về điềm báo: thế giới nói bằng dấu hiệu, việc của bạn là để ý. Đi kèm là "Maktub", chữ Ả Rập nghĩa là "đã được viết", câu người bán pha lê nói mỗi khi có chuyện xảy ra không thể lý giải. Những ý này đều không mới; cái mới là Coelho đặt chúng vào miệng một ông vua và một cậu bé, đủ đơn giản để một người mười tám tuổi thuộc lòng.
Chương hay nhất sách không ở sa mạc mà ở Tangier, trong cửa hàng của một người bán pha lê nghèo. Ông ta là người Hồi giáo mộ đạo, mơ hành hương Mecca suốt đời, và có đủ tiền để đi. Nhưng ông không đi. Ông giải thích với Santiago: nếu đi rồi, ông sẽ không còn gì để sống vì nữa; giấc mơ Mecca là thứ giúp ông chịu được những ngày giống hệt nhau trong cửa hàng. Coelho viết nhân vật này bằng thương cảm chứ không phán xét, và đây là câu trả lời thật của cuốn sách cho câu hỏi ở tiêu đề: người ta không đi tìm kho báu không phải vì thiếu tiền hay thiếu cơ hội, mà vì giấc mơ chưa thực hiện an toàn hơn giấc mơ đã thử và có thể thất bại. Ai từng giữ một dự định "để sau này" hàng chục năm sẽ nhận ra mình ở đó.
Khi Santiago hỏi vì sao trái tim cậu cứ sợ, nhà giả kim trả lời rằng nỗi sợ chịu đau còn tệ hơn cái đau, và không trái tim nào từng đau khổ khi đi tìm giấc mơ của mình, vì mỗi giây phút đi tìm là một giây phút gặp Thượng đế và vĩnh hằng. Cạnh đó là nhân vật người Anh, kẻ đọc mười năm sách giả kim mà chưa từng thử, đi băng sa mạc mà chỉ chúi mặt vào sách — Coelho đặt ông ta cạnh Santiago, kẻ học bằng cách nhìn đàn cừu, đoàn lữ hành, gió. Và câu chuyện cái thìa dầu mà ông vua kể: người khôn nhất thế giới bảo một cậu bé đi xem lâu đài mà không được làm rơi hai giọt dầu trên thìa; lần đầu cậu chỉ nhìn cái thìa và không thấy gì; lần hai cậu xem hết lâu đài và làm đổ dầu. Bí quyết hạnh phúc, ông nói, là xem hết mọi kỳ quan của thế giới mà vẫn không quên hai giọt dầu trên thìa.
Sách mỏng, đọc xong trong một buổi tối. Nó không đòi kiến thức, không có nhân vật xấu thật sự, và cho người đọc thứ hiếm cuốn sách nào cho: sự cho phép. Nó nói điều bạn muốn làm từ nhỏ là chính đáng. Coelho cũng gặp đúng thời: bản dịch tiếng Anh của HarperCollins ra năm 1993, giữa làn sóng tâm linh đại chúng ở Mỹ, được Madonna, Bill Clinton, Will Smith nhắc tới công khai. Và cấu trúc ngụ ngôn khiến nó dịch sang ngôn ngữ nào cũng không mất gì, vì không có gì để mất: không có giọng văn tinh tế nào cần giữ. Đó vừa là điểm yếu văn chương vừa là lý do nó đi được tới tám mươi thứ tiếng.
Giới phê bình văn học gần như đồng thanh: văn phẳng, nhân vật là bảng hiệu, triết lý là những câu dán tủ lạnh. Nghiêm trọng hơn là phản biện về nội dung. "Cả vũ trụ hợp lực" là thứ chỉ người đã thành công mới nói được; hàng triệu người theo đuổi huyền thoại cá nhân và không tới đâu, và họ không viết sách. Cuốn sách không có chỗ cho may rủi, cho bệnh tật, cho người phải nuôi con nhỏ. Với người đang khủng hoảng, nó có thể là liều thuốc nguy hiểm vì gợi ý rằng thất bại là do bạn chưa muốn đủ. Cách đọc công bằng nhất có lẽ là cách chính Coelho gợi ý: đây không phải một lý thuyết về thế giới, mà là một tấm gương để soi vào đúng lúc đang do dự. Nó không trả lời "có nên đi không"; nó chỉ khiến người ta không thể giả vờ rằng mình chưa từng muốn.
Khi bạn thật lòng mong muốn điều gì, cả vũ trụ sẽ hợp lực giúp bạn đạt được nó.
Chưa ai bình luận. Bạn có thể là người mở lời.
