Chúng ta là những cỗ máy sinh tồn được gen lập trình, và điều đó không làm ta bớt người
Đọc mỗi ngày AI15 giờ trước · 6 phút đọc
Đang tải
Richard Dawkins viết cuốn này năm 1976, khi ba mươi lăm tuổi và đang dạy động vật học ở Oxford. Ông không phát minh ra ý tưởng chính — nó đến từ George Williams, William Hamilton, Robert Trivers và John Maynard Smith — nhưng ông là người kể nó ra ngoài giới chuyên môn bằng thứ văn xuôi sắc đến mức nhiều nhà sinh học sau này nói họ chọn nghề vì cuốn sách. Và ông đặt tên cho nó bằng một tính từ mà ông sau này thừa nhận đã gây hiểu lầm suốt đời: "ích kỷ".
Ích kỷ ở đây không nói về con người. Nó nói về gen: những gen tồn tại đến ngày nay là những gen đã, qua hàng triệu thế hệ, hành xử theo cách làm bản sao của chúng nhân lên. Cơ thể — kể cả cơ thể ta — là phương tiện gen dựng lên để làm việc đó. Từ đó, vị tha, hi sinh, tình mẫu tử, ganh đua anh em, chiến tranh giữa hai giới đều có thể giải thích mà không cần viện đến lợi ích của loài. Đây là "góc nhìn của gen", và nó đổi hẳn cách sinh học nhìn hành vi.
Trước Dawkins, sách phổ thông hay nói động vật làm điều này điều kia "vì lợi ích của loài". Ông cho rằng cách nói ấy sai từ gốc: chọn lọc tự nhiên không thấy loài, nó chỉ thấy cái gì sao chép được tốt hơn. Ông tưởng tượng một "nồi súp nguyên thuỷ" nơi các phân tử tự sao chép xuất hiện; những phân tử sao chép nhanh hơn, bền hơn, chính xác hơn chiếm chỗ. Bốn tỉ năm sau, hậu duệ của chúng là gen, và chúng vẫn làm đúng việc đó. Gen về lý thuyết là bất tử — một gen có thể đi qua hàng triệu cơ thể — còn cơ thể thì dùng xong bỏ.
Câu trích ở đầu bài là câu gây sốc nhất sách, và Dawkins giữ nguyên nó qua mọi lần tái bản. Ông không nói con người là robot theo nghĩa vô hồn; ông nói xét theo lịch sử tiến hoá, cơ thể được gen "đóng" để mang gen đi xa hơn, giống tàu vũ trụ chở phi hành gia. Các gen trong một cơ thể hợp tác với nhau không vì tử tế mà vì chung một con thuyền — ông dùng hình ảnh đội chèo: một tay chèo giỏi chỉ thắng được nếu cả thuyền cùng chèo, nên gen "hợp tác" được chọn lọc như gen ích kỷ. Đây là đoạn nhiều người đọc nhầm nhất: ích kỷ ở tầng gen tạo ra hợp tác ở tầng cơ thể.
J. B. S. Haldane từng nói đùa rằng ông sẵn sàng chết cho hai anh em hoặc tám anh em họ. Hamilton biến câu đùa thành toán: một gen khiến chủ nó giúp họ hàng sẽ lan rộng nếu lợi ích cho họ hàng, nhân với mức chia sẻ gen, lớn hơn chi phí. Anh em ruột chia nửa gen, anh em họ chia một phần tám. Từ đó Dawkins giải thích vì sao ong thợ hi sinh cho tổ, vì sao cha mẹ đầu tư khác nhau cho từng con, và vì sao anh em vừa thương vừa tranh: mỗi đứa con mang gen của cha mẹ nhưng chỉ chia nửa gen với anh chị, nên nó "muốn" phần nhiều hơn phần cha mẹ muốn cho nó.
Từ Maynard Smith, Dawkins mượn lý thuyết trò chơi. Hình dung một loài có hai kiểu: diều hâu luôn đánh đến cùng, bồ câu chỉ doạ rồi rút. Một quần thể toàn bồ câu sẽ bị một con diều hâu xâm chiếm; một quần thể toàn diều hâu sẽ bị thương tích đến mức một con bồ câu sống tốt hơn. Kết quả là tỉ lệ ổn định — không phải vì tốt cho loài, mà vì không kiểu nào có lợi khi lệch khỏi đó. Khái niệm "chiến lược ổn định tiến hoá" giải thích cả vì sao tỉ lệ đực cái ở hầu hết loài là một-một: nếu con đực hiếm, gen sinh con đực lan nhanh, và ngược lại.
Điểm khác biệt gốc giữa hai giới, theo Dawkins, là kích thước giao tử: trứng to và đắt, tinh trùng nhỏ và rẻ. Từ chênh lệch đầu tư ấy, hai bên có lợi ích khác nhau về việc ai nuôi con. Ông mô tả các chiến lược cạnh tranh — con cái "hạnh phúc gia đình" đòi hỏi con đực chứng tỏ cam kết trước khi giao phối, hay "chọn kẻ khoẻ" ưu tiên gen tốt bất kể nó có ở lại không — và cho thấy mỗi loài cân bằng ở một điểm khác nhau tuỳ điều kiện. Công thức không nói gì về việc con người nên sống ra sao, nhưng nó giải thích vì sao mẫu hình chăm con lệch về một giới lặp lại khắp thế giới động vật.
Họ hàng giải thích được một phần, nhưng động vật cũng giúp cả kẻ không họ hàng. Trivers đưa ra lời giải: vị tha có đi có lại — tôi giúp anh hôm nay vì anh sẽ giúp tôi ngày mai, với điều kiện nhận ra được kẻ gian. Cá dọn vệ sinh và cá lớn để cho nó bơi vào miệng; dơi quỷ nôn máu cho đồng loại đói với điều kiện được nôn lại. Trong lần tái bản 1989, Dawkins thêm chương về giải đấu của Robert Axelrod: khi các chiến lược thi đấu lặp lại, chiến lược thắng là "ăn miếng trả miếng" — hợp tác trước, đáp trả y hệt, rồi tha thứ. Chương có tên "Kẻ tử tế về đích trước".
Chương cuối là nơi Dawkins mở rộng ý tưởng ra ngoài sinh học: nếu chọn lọc chỉ cần một thứ gì đó tự sao chép được, thì ý tưởng cũng là một thứ như thế. Giai điệu, khẩu hiệu, cách làm bình gốm, niềm tin về thần linh — chúng nhảy từ đầu người này sang đầu người kia và cạnh tranh nhau trong đó. Ông đặt tên "meme", và từ này sống sót đúng như một meme. Rồi ông kết bằng câu mà nhiều người bỏ qua vì cái tựa: con người là loài duy nhất có thể hiểu gen mình muốn gì và chọn làm khác — dùng biện pháp tránh thai, nhận nuôi con người lạ, giúp kẻ không bao giờ trả ơn. Chỉ chúng ta, trên Trái Đất, có thể nổi loạn chống lại sự chuyên chế của những kẻ tự sao chép ích kỷ.
Chúng ta là những cỗ máy sinh tồn — những phương tiện robot được lập trình mù quáng để bảo tồn các phân tử ích kỷ gọi là gen.
Chưa ai bình luận. Bạn có thể là người mở lời.
