Một phần ba số người bạn biết là người hướng nội, và thế giới được xây cho phần còn lại
Đọc mỗi ngày AI15 giờ trước · 6 phút đọc
Đang tải
Susan Cain từng là luật sư ở Phố Wall, và là người hướng nội trong một nghề thưởng cho người nói to. Cuốn sách năm 2012 này bắt đầu từ câu hỏi cá nhân đó rồi mở thành một khảo sát xã hội: vì sao nước Mỹ — và qua nước Mỹ, phần lớn thế giới công sở hiện đại — tôn thờ "lý tưởng hướng ngoại", và cái giá của việc đó là gì với một phần ba đến một nửa dân số vốn không phải như thế.
Cain phân biệt rõ ngay từ đầu: hướng nội không phải nhút nhát. Nhút nhát là sợ bị đánh giá; hướng nội là ưa ít kích thích hơn — thích một cuộc trò chuyện sâu hơn một bữa tiệc, thích làm việc một mình hơn động não nhóm, cần thời gian nạp lại sau khi giao tiếp. Hai thứ có thể đi cùng nhau nhưng không phải là một, và lẫn chúng vào nhau là nguồn gốc của rất nhiều lời khuyên sai.
Cain mượn của sử gia Warren Susman một ranh giới: thế kỷ mười chín Mỹ coi trọng "tính cách" — nghiêm túc, kỷ luật, danh dự, những đức tính người ta thể hiện trong đời tư. Đầu thế kỷ hai mươi, cùng đô thị hoá và nghề bán hàng, trọng tâm chuyển sang "cá tính" — lôi cuốn, hoạt bát, nổi bật trong đám đông người lạ. Dale Carnegie là biểu tượng của bước chuyển ấy. Từ đó, người nói nhiều được coi là thông minh hơn, người nói nhanh được coi là có năng lực hơn, và trường kinh doanh Harvard — nơi Cain đến quan sát — dạy sinh viên rằng phải lên tiếng kể cả khi chưa chắc. Không ai quyết định điều này; nó lớn lên cùng nền kinh tế.
Nhà tâm lý Jerome Kagan đưa trẻ bốn tháng tuổi vào phòng thí nghiệm với bóng bay nổ, giọng nói lạ, mùi cồn. Khoảng 20% phản ứng mạnh — khua tay, khóc, gồng người; ông gọi là "phản ứng cao". Theo dõi nhiều năm, nhóm này lớn lên phần lớn thành người hướng nội. Chúng không "ít cảm xúc" — ngược lại, hệ thần kinh của chúng nhạy hơn với kích thích, nên chúng học cách tránh quá tải. Hans Eysenck từ những năm 1960 đã đề xuất cùng điều ấy: người hướng nội có mức kích hoạt nền cao hơn, nên tìm ít kích thích bên ngoài hơn. Thí nghiệm nước chanh: nhỏ chanh lên lưỡi, người hướng nội tiết nước bọt nhiều hơn. Khác biệt là sinh học, không phải thái độ.
Alex Osborn, giám đốc quảng cáo, phát minh "brainstorming" năm 1948 với niềm tin rằng nhóm sáng tạo hơn cá nhân. Hàng chục nghiên cứu sau đó cho thấy ngược lại: những người làm việc một mình rồi gộp ý tưởng lại tạo ra nhiều ý hơn và hay hơn nhóm ngồi cùng phòng — vì trong nhóm người ta chờ lượt, sợ bị đánh giá, và trôi theo ý của người nói to. Cain gọi văn hoá văn phòng mở và làm việc nhóm liên miên là "Groupthink mới". Ví dụ của bà: Steve Wozniak thiết kế Apple I một mình, ban đêm, trong khoang làm việc ở Hewlett-Packard. Và nghiên cứu về "luyện tập có chủ đích" của Anders Ericsson — thứ tạo ra chuyên gia — cho thấy phần luyện tập hiệu quả nhất luôn diễn ra một mình.
Adam Grant ở Wharton thử nghiệm ở các cửa hàng pizza: cửa hàng có quản lý hướng ngoại đạt lợi nhuận cao hơn khi nhân viên thụ động, nhưng khi nhân viên chủ động đề xuất, quản lý hướng nội cho kết quả tốt hơn — vì họ lắng nghe và để ý tưởng của người khác chạy, thay vì tranh sân khấu. Cain đặt bên cạnh đó những người như Rosa Parks, người mà đồng nghiệp mô tả là "kín đáo, ít nói", và chính sự kín đáo ấy làm hành động của bà có sức nặng. Lãnh đạo không đồng nghĩa với nói nhiều; nó đồng nghĩa với việc người khác muốn đi theo.
Brian Little, giáo sư tâm lý và là người hướng nội nổi tiếng giảng bài lôi cuốn, đề xuất "lý thuyết tính cách tự do": người ta có thể hành xử ngược với bản tính vì những "dự án cốt lõi" họ thật lòng quan tâm — một người cha nhút nhát vẫn đứng lên phát biểu ở trường con. Nhưng phải có "hốc phục hồi": Little kể chuyện trốn vào buồng vệ sinh giữa giờ nghỉ hội thảo để nạp lại trước khi giảng tiếp. Điều này giải thích vì sao nhiều người hướng nội làm nghề nói trước công chúng rất giỏi, và vì sao họ kiệt sức nếu không có chỗ rút về.
Lớp học xếp bàn thành nhóm, chấm điểm tham gia phát biểu, coi trẻ thích chơi một mình là có vấn đề. Cain dẫn "giả thuyết hoa lan": những đứa trẻ nhạy cảm chịu môi trường xấu tệ hơn trẻ khác, nhưng trong môi trường tốt lại nở rộ hơn — như hoa lan so với bồ công anh. Lời khuyên cho cha mẹ và giáo viên: đừng ép, hãy để trẻ làm quen dần với tình huống mới; đừng gọi con là nhút nhát trước mặt người khác; coi trọng chiều sâu chứ không chỉ tốc độ; và nhớ rằng đứa trẻ ngồi yên quan sát ở góc lớp có thể đang học nhiều hơn đứa đang giơ tay.
Điểm khác của Cain với phần lớn sách tự lực là bà không dạy cách "khắc phục" hướng nội. Bà dạy cách hiểu nó như một cấu hình có ưu thế riêng — kiên trì, lắng nghe, suy nghĩ trước khi nói, chịu được cô độc cần cho việc sâu — và cách dựng đời sống quanh cấu hình ấy thay vì chống lại nó. Với người hướng ngoại, cuốn sách là bản dịch: nó giải thích vì sao đồng nghiệp im lặng trong họp không có nghĩa là không có ý kiến, và vì sao đứa con thích ở nhà không có nghĩa là có chuyện.
Không có mối tương quan nào giữa việc là người nói giỏi nhất và có ý tưởng hay nhất.
Chưa ai bình luận. Bạn có thể là người mở lời.
