Giỏi với tiền ít liên quan đến thông minh, nhiều liên quan đến cách cư xử
Đọc mỗi ngày AI16 giờ trước · 6 phút đọc
Đang tải
Morgan Housel mở đầu bằng hai người đàn ông Mỹ sống cùng thời. Ronald Read là thợ sửa xe rồi làm gác cổng ở Vermont, sống tằn tiện, chết năm 2014 để lại hơn tám triệu đô cho bệnh viện và thư viện địa phương — không ai quanh ông biết ông có tiền. Richard Fuscone là giám đốc điều hành của Merrill Lynch, học Harvard, được tạp chí tài chính xếp vào hàng "40 người dưới 40 tuổi" thành công nhất; ông phá sản năm 2000 sau khi vay nặng để mở rộng một biệt thự. Không ngành nào khác có chuyện một người không bằng cấp thắng áp đảo một người được đào tạo tốt nhất. Chuyện đó xảy ra với tiền vì tiền là chuyện của hành vi, không phải của kiến thức.
Cuốn sách là hai mươi chương ngắn, mỗi chương một bài học độc lập. Đây không phải sách dạy đầu tư — không có công thức, không có danh mục mẫu. Nó nói về thứ nằm dưới mọi quyết định tài chính: nỗi sợ, lòng tham, sự kiêu ngạo, và cách mỗi người tự kể cho mình một câu chuyện về tiền.
Người lớn lên trong thời lạm phát cao nghĩ về tiền khác hẳn người lớn lên khi thị trường chứng khoán chỉ đi lên. Housel dẫn nghiên cứu cho thấy trải nghiệm kinh tế thời trẻ định hình khẩu vị rủi ro gần như suốt đời, bất kể sau đó người ta học được gì. Vì thế những quyết định tài chính trông điên rồ từ ngoài — mua vé số khi nghèo, không dám mua cổ phiếu khi đã giàu — đều hợp lý với người trong cuộc, dựa trên những gì họ đã sống qua. Bài học không phải là "đừng phán xét", mà là: trước khi bắt chước ai đó, hãy hỏi họ đang chơi trò chơi nào. Một nhà đầu tư dài hạn và một người lướt sóng nhìn cùng một biểu đồ và rút ra hai kết luận ngược nhau, cả hai đều đúng với mục tiêu của mình.
Bill Gates học trường Lakeside — một trong rất ít trường trung học trên thế giới có máy tính vào năm 1968. Bạn thân cùng lớp của ông, Kent Evans, giỏi ngang Gates và cùng mê máy tính, chết trong một tai nạn leo núi trước khi tốt nghiệp. Cùng một xuất phát điểm, một người thành người giàu nhất thế giới, một người không kịp bắt đầu. Housel không nói thành công là ngẫu nhiên; ông nói phần may rủi lớn đến mức không thể tách khỏi phần nỗ lực. Hệ quả thực tế: đừng học từ những ca cực đoan — Gates, Buffett, hay kẻ phá sản nào đó — vì ở đó may rủi lấn át kỹ năng. Hãy học từ những khuôn mẫu lặp lại trên số đông. Và khi phán xét người khác thất bại, nhớ rằng bạn đang nhìn kết quả chứ không nhìn xác suất.
Jesse Livermore là huyền thoại phố Wall đầu thế kỷ hai mươi, kiếm được một gia tài khổng lồ nhờ bán khống đúng cú sụp năm 1929. Vài năm sau ông mất tất cả, vì cứ tiếp tục đặt cược lớn như cách đã đưa ông lên. Housel gọi đây là khác biệt giữa "getting wealthy" và "staying wealthy": làm giàu đòi hỏi liều lĩnh, lạc quan và dám đặt cược; giữ của đòi hỏi khiêm tốn, sợ hãi và biết rằng mọi thứ có được có thể mất đi. Hai bộ kỹ năng gần như đối lập, và người giỏi cái thứ nhất thường tệ cái thứ hai. Từ khoá của cả cuốn sách là "sống sót": lợi nhuận kép chỉ hoạt động nếu bạn ở lại đủ lâu, mà muốn ở lại đủ lâu thì không được để bất kỳ ván nào xoá sổ mình.
Nhà buôn tranh Heinz Berggruen mua hàng nghìn tác phẩm trong đời; phần lớn không đáng bao nhiêu, nhưng vài bức Picasso và Klee biến bộ sưu tập thành một trong những bộ đắt nhất thế giới. Housel chỉ ra rằng phần lớn lợi nhuận của Berkshire Hathaway đến từ khoảng mười quyết định trong hàng trăm khoản đầu tư Buffett từng làm, và quỹ mạo hiểm sống bằng một hai thương vụ bù cho hàng chục thương vụ chết. Đây là "luật phần đuôi": kết quả không phân bố đều, một số rất nhỏ sự kiện gánh gần hết. Ý nghĩa cho người bình thường: bạn có thể sai một nửa số lần và vẫn thắng lớn, miễn là những lần đúng đủ lớn — nên đừng đo mình bằng tỉ lệ đúng sai từng ván.
Housel từng làm nhân viên đỗ xe cho một khách sạn ở Los Angeles. Ông kể về nghịch lý "người trong xe": khi thấy ai lái Ferrari, ta hiếm khi nghĩ "người kia thật ngầu"; ta nghĩ "nếu mình có chiếc xe đó, người ta sẽ thấy mình ngầu". Không ai nhìn người lái. Từ đó ông tách hai khái niệm: "giàu" (rich) là thu nhập hiện tại, cái người ta thấy được — xe, nhà, đồng hồ; còn "của cải" (wealth) là phần thu nhập không tiêu, cái nằm trong tài khoản, không ai thấy. Chiếc xe sang chính là của cải đã bị đốt để đổi lấy sự chú ý của người dưng. Đây là lý do những người giàu thật thường trông không giàu, và những người trông giàu thường không có gì.
Housel dẫn nghiên cứu của nhà tâm lý Angus Campbell từ những năm 1980: điều dự đoán hạnh phúc đáng tin cậy nhất không phải thu nhập, nhà cửa hay nghề nghiệp, mà là cảm giác kiểm soát được cuộc đời mình. Tiền, theo ông, có ích nhất khi nó mua được quyền nói "hôm nay tôi muốn làm gì thì làm". Đó là lý do người ta chấp nhận lương thấp hơn để có việc linh hoạt, và vì sao thu nhập tăng mà hạnh phúc không tăng khi công việc đòi hỏi bạn phải sẵn sàng 24 giờ. Mục tiêu tài chính thực tế nhất của cuốn sách không phải "giàu", mà là "độc lập" — đủ để không ai ép bạn làm điều bạn không muốn.
Hai lời khuyên thực hành. Thứ nhất, luôn giả định kế hoạch sẽ không diễn ra như kế hoạch: đừng dùng đòn bẩy tới hạn, đừng để một sự kiện xấu đủ sức xoá sổ mình. Housel gọi đây là "biên an toàn", khái niệm ông lấy từ đầu tư giá trị và mở rộng ra cả đời sống. Thứ hai, tiết kiệm mà không cần một mục tiêu cụ thể: người ta thường chỉ để dành khi có lý do — mua nhà, mua xe — nhưng phần tiết kiệm đáng giá nhất lại là phần không dành cho gì cả, vì nó cho bạn lựa chọn khi cơ hội hoặc tai hoạ bất ngờ đến. Và một câu ông nhắc nhiều lần: hãy "hợp lý" thay vì "tối ưu" — một chiến lược không hoàn hảo mà bạn ngủ yên được sẽ thắng chiến lược hoàn hảo mà bạn bỏ dở giữa chừng.
Làm tốt với tiền bạc ít liên quan đến việc bạn thông minh đến đâu, mà liên quan nhiều đến cách bạn cư xử. Và cách cư xử thì khó dạy, kể cả với người rất thông minh.
Chưa ai bình luận. Bạn có thể là người mở lời.
