Khả năng tập trung sâu đang trở nên hiếm đúng lúc nó trở nên đáng giá nhất
Đọc mỗi ngày AI15 giờ trước · 5 phút đọc
Đang tải
Carl Jung xây một cái tháp đá ở Bollingen, bên hồ Zurich, không điện, để rút về viết mỗi sáng. Trong khi đó ông vẫn khám bệnh, giảng dạy, và tranh luận công khai với Freud. Cal Newport, giáo sư khoa học máy tính ở Georgetown, mở cuốn sách năm 2016 này bằng hình ảnh ấy để nói rằng làm việc sâu không phải là trốn đời — nó là thứ những người tạo ra tác phẩm lớn bố trí đời mình để bảo vệ.
Định nghĩa của ông: làm việc sâu là hoạt động chuyên môn trong trạng thái tập trung không bị gián đoạn, đẩy năng lực nhận thức tới giới hạn, tạo ra giá trị mới và khó sao chép. Đối lập là việc nông: hậu cần, dễ làm khi phân tâm, dễ thay thế. Phần một của sách lập luận vì sao việc sâu quan trọng; phần hai là bốn quy tắc để làm được nó trong một thế giới thiết kế để ngăn bạn.
Newport cho rằng để phát triển trong nền kinh tế hiện tại cần hai điều: học nhanh những thứ khó, và tạo ra sản phẩm ở mức cao nhất, cả về chất lẫn tốc độ. Cả hai đều đòi hỏi tập trung sâu — học một ngôn ngữ lập trình hay viết một bài nghiên cứu không làm được trong những mẩu mười phút giữa các thông báo. Trong khi đó, những thứ đang ăn thời gian của người làm việc tri thức — email, họp, mạng nội bộ — gần như toàn bộ là việc nông. Kết quả là nghịch lý ở tiêu đề: thứ đáng giá nhất lại là thứ ít người còn làm được.
Newport gọi vấn đề gốc là "hố đen đo lường": chi phí của việc phân tâm rất khó đo, nên tổ chức không nhìn thấy nó, và cái gì không đo được thì không được quản. Từ đó sinh ra "nguyên tắc ít cản trở nhất" — ai cũng làm việc theo cách dễ nhất lúc này, tức trả lời email ngay; và "bận rộn làm chỉ dấu cho năng suất" — khi không rõ mình có tạo giá trị không, người ta bù bằng cách trông thật bận. Ông không đổ lỗi cho cá nhân: đây là cách văn hoá công sở tự vận hành khi thiếu thước đo.
Ba lập luận. Về thần kinh, nhà báo khoa học Winifred Gallagher cho rằng chất lượng đời sống được quyết định bởi thứ ta chú ý tới — người dành ngày cho việc sâu sống trong một thế giới khác người dành ngày cho hộp thư. Về tâm lý, nghiên cứu về "dòng chảy" của Csikszentmihalyi cho thấy người ta hạnh phúc nhất khi đắm vào việc khó có mục tiêu rõ, chứ không phải khi thư giãn. Về triết học, Newport mượn hình ảnh người thợ đóng bánh xe gỗ: một nghề thủ công cho người làm nó cảm giác về ý nghĩa qua chính chất lượng của việc, không cần ý nghĩa đến từ đâu khác.
Không có công thức chung; có bốn "triết lý" để chọn. Tu viện: cắt gần hết việc nông — Donald Knuth không dùng email từ 1990. Lưỡng cực: chia đời thành những khoảng dài sâu và những khoảng mở — Adam Grant dồn giảng dạy vào một học kỳ để học kỳ kia chỉ nghiên cứu. Nhịp điệu: một khối sâu cố định mỗi ngày, đánh dấu lên lịch theo "phương pháp chuỗi" của Jerry Seinfeld. Báo chí: chớp lấy bất kỳ khoảng trống nào — cách Walter Isaacson viết sách giữa lịch làm báo. Đi cùng là nghi thức (ở đâu, bao lâu, luật gì), "cử chỉ lớn" (J. K. Rowling thuê phòng khách sạn Balmoral để viết xong Harry Potter), và một nghi thức kết thúc ngày để não thật sự nghỉ.
Newport lật một thói quen phổ biến: người ta "nghỉ giải lao khỏi tập trung" bằng cách lướt điện thoại. Ông đề nghị ngược lại — nghỉ giải lao khỏi phân tâm: định trước những khoảng được lên mạng, ngoài đó thì không, kể cả khi đang xếp hàng chán ngắt. Lý do là não cần được luyện chịu chán, nếu không nó sẽ đòi kích thích mỗi khi việc khó lên. Hai bài tập ông gợi ý: "thiền năng suất" — đi bộ và giữ tâm trí ở một bài toán cụ thể; và học thuộc một bộ bài — không để biểu diễn, mà để rèn khả năng giữ chú ý.
Newport phê phán "cách tiếp cận bất kỳ lợi ích nào": ta giữ một công cụ chỉ vì nó có ích trong vài trường hợp, mà không cân với cái giá. Ông đề nghị cách của người thợ: xác định những yếu tố cốt lõi của đời sống nghề nghiệp và cá nhân, rồi chỉ giữ công cụ nào tác động lớn đến chúng. Bài thử thực tế: bỏ một mạng xã hội ba mươi ngày, không thông báo với ai, rồi hỏi hai câu — ba mươi ngày qua có tệ đi đáng kể không, và có ai để ý bạn biến mất không. Với đa số người, câu trả lời cho cả hai là không.
Lập lịch từng phút trong ngày — không phải để tuân thủ cứng, mà để buộc mình chọn có chủ ý; lịch bị phá thì viết lại. Định lượng độ sâu của từng việc bằng một câu hỏi: "cần bao nhiêu tháng để đào tạo một cử nhân thông minh làm được việc này?" — càng ít tháng, càng nông. Hỏi sếp thẳng: bao nhiêu phần trăm thời gian tôi nên dành cho việc nông? Và "năng suất theo lịch cố định": Newport tự đặt luật nghỉ lúc 5 giờ 30 chiều, rồi làm ngược lại để mọi việc vừa khung đó — có nghĩa là từ chối phần lớn lời mời. Cuối cùng là trở nên khó liên lạc hơn một chút: email đến phải có đủ thông tin để trả lời một lần, và không phải email nào cũng cần trả lời.
Khả năng làm việc sâu đang ngày càng hiếm, đúng vào lúc nó ngày càng có giá trị trong nền kinh tế của chúng ta.
Chưa ai bình luận. Bạn có thể là người mở lời.
